Tóm tắt
AI trong kiểm toán cho phép kiểm tra toàn bộ tổng thể dữ liệu thay vì chọn mẫu, thay đổi cách tiếp cận của cuộc kiểm toán. Bài viết trình bày những gì thay đổi, những gì giữ nguyên, điều kiện áp dụng và ý nghĩa với doanh nghiệp được kiểm toán về chi phí, thời gian.
Chọn mẫu là kỹ thuật ra đời từ hạn chế về nguồn lực: không thể kiểm tra hết nên kiểm tra một phần và suy rộng. Khi công cụ phân tích dữ liệu và AI xử lý được toàn bộ dữ liệu, hạn chế đó không còn. Thay đổi này tác động cả tới kiểm toán viên lẫn doanh nghiệp được kiểm toán.
Cách tiếp cận kiểm toán thay đổi thế nào
Thay vì chọn một số giao dịch để kiểm tra chi tiết, kiểm toán viên có thể quét toàn bộ dữ liệu để tìm các giao dịch có đặc điểm bất thường, rồi tập trung kiểm tra nhóm đó.
Các dấu hiệu thường được quét: giao dịch phát sinh ngoài giờ làm việc; giao dịch với số tiền tròn bất thường; giao dịch ngay dưới ngưỡng phê duyệt; bút toán điều chỉnh vào ngày cuối kỳ; giao dịch với đối tác mới phát sinh một lần; và các cặp bút toán triệt tiêu nhau.
Kết quả không phải là kết luận mà là danh sách cần kiểm tra. Việc xét đoán vẫn thuộc về kiểm toán viên.
Những gì không thay đổi
Trách nhiệm của kiểm toán viên không thay đổi. Chuẩn mực kiểm toán vẫn yêu cầu bằng chứng kiểm toán đầy đủ và thích hợp, và việc sử dụng công cụ không làm giảm yêu cầu này.
Công cụ cũng không thay thế được các thủ tục đòi hỏi quan sát trực tiếp, như chứng kiến kiểm kê, hay các thủ tục đòi hỏi xét đoán về ý định và ước tính của ban giám đốc.
Điều kiện để áp dụng
Điều kiện đầu tiên là dữ liệu. Kiểm toán viên cần được truy cập dữ liệu ở dạng đầy đủ và kết xuất được, không phải bản in báo cáo. Doanh nghiệp không kết xuất được dữ liệu từ hệ thống của mình sẽ không hưởng lợi từ cách tiếp cận này.
Điều kiện thứ hai là chất lượng dữ liệu. Danh mục không chuẩn, mã trùng lặp khiến kết quả phân tích sai lệch.
Ý nghĩa với doanh nghiệp được kiểm toán
Cách tiếp cận này có hai mặt. Mặt thuận lợi là thời gian kiểm toán có thể rút ngắn và câu hỏi tập trung hơn. Mặt cần chuẩn bị là mọi giao dịch bất thường đều lộ ra, không còn khả năng nằm ngoài mẫu chọn.
Doanh nghiệp nên coi đây là lý do để tự rà soát trước, thay vì để kiểm toán viên phát hiện.
Ảnh hưởng tới chi phí và thời gian kiểm toán
Một câu hỏi thực tế của doanh nghiệp là cách tiếp cận này có làm giảm phí kiểm toán hay không. Câu trả lời phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu của chính doanh nghiệp. Doanh nghiệp kết xuất được dữ liệu đầy đủ, sạch, đúng định dạng giúp kiểm toán viên rút ngắn đáng kể thời gian ở khâu thu thập và xử lý, và điều đó có thể phản ánh vào thời gian thực hiện cuộc kiểm toán.
Ngược lại, doanh nghiệp chỉ cung cấp được bản in hoặc dữ liệu rời rạc buộc kiểm toán viên quay về cách làm truyền thống. Vì vậy việc chuẩn hóa dữ liệu mang lại lợi ích kép: phục vụ quản trị nội bộ và giảm gánh nặng ở các kỳ kiểm toán.
Ứng dụng thực tiễn
Khả năng kết xuất dữ liệu đầy đủ từ hệ thống cần được kiểm tra và chuẩn bị trước kỳ kiểm toán. Tự chạy một số kiểm tra cơ bản trên dữ liệu của mình trước khi kiểm toán viên vào, đặc biệt với các dấu hiệu nêu trên. Chuẩn bị giải thích cho các giao dịch có đặc điểm bất thường nhưng có lý do hợp lý. Và trao đổi với đơn vị kiểm toán về định dạng dữ liệu cần cung cấp ngay từ giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán.
Căn cứ pháp lý: Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12; hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam; Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15; Luật Kế toán số 88/2015/QH13.
Nội dung chuyên môn mang tính tham khảo, theo tài liệu cập nhật đến 01/9/2026; không thay thế tư vấn cho tình huống cụ thể. Quý khách cần đối chiếu văn bản gốc và tình trạng hiệu lực tại thời điểm áp dụng.

